Posted in Պատմություն 9

Հանրապետության տնստեսսական դրությունը

Հայաստանի տնտեսական ճգնաժամը անկախացումից հետո պայմանավորված էր մի շարք գործոններով։ ԽՍՀՄ փլուզմամբ խզվեցին միջհանրապետական տնտեսական կապերը, դադարեց հումքի և վառելիքի մատակարարումը։ Ադրբեջանական շրջափակման պատճառով երկիրը կտրվեց արտաքին շուկաներից։ Ավելացան Արցախյան պատերազմը, 1988թ․ երկրաշարժի հետևանքները, փախստականների հոսքը և էներգետիկ ճգնաժամը։ Այս բոլոր գործոններն ազդեցություն ունեցան բնակչության սոցիալական վիճակի վրա՝ խորացավ աղքատությունը, սրվեց գործազրկությունը, նվազեց կենսամակարդակը։

Հողի սեփականաշնորհման գործընթացն սկսվեց 1991թ․՝ ՀՀ հողային նոր օրենսգրքի ընդունմամբ։ Հաջորդիվ, ընդունվեց նաև կոլեկտիվ տնտեսությունների մասին օրենքը, ինչը բերեց գյուղատնտեսության կառուցվածքային փոփոխությունների։ Սակայն սեփականաշնորհման ընթացքում թույլ տրվեցին մի շարք սխալներ՝ մասնավորապես ունեցվածքի անարդար բաշխում, անարդյունավետ կառավարման համակարգերի ձևավորում, և անբավարար պետական վերահսկողություն։ Դրա հետևանքով տնտեսության որոշ ճյուղեր սկսեցին քայքայվել, և գործազրկությունն աճեց։

Արդյունաբերական ձեռնարկությունների մասին օրենքը ընդունվեց 1992թ․՝ նպատակ ունենալով ձեռնարկությունները դուրս բերել պետական սեփականությունից և ստեղծել մասնավոր սեկտոր։ Սեփականաշնորհումը պետք է նպաստեր արդյունավետ կառավարմանը և արտադրական աճին։ Սակայն արդյունաբերական ոլորտում ևս տեղի ունեցան սխալներ։ Շատ ձեռնարկություններ անարդյունավետ կերպով փոխանցվեցին անհատներին կամ փակվեցին առանց համապատասխան փոխարինման։ Արդյունքում՝ արդյունաբերության ճյուղերն իջեցին, և երկրի տնտեսական վերականգնումը դանդաղեց։

Posted in Պատմություն 9

Հանրապետությունը պատերազմյան և անկախ տարիներին

1991 թ․ դեկտեմբերի 10-ին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցավ անկախության հանրաքվե, որին մասնակցեց բնակչության շուրջ 80%-ը։ Մասնակիցների ավելի քան 99%-ը կողմ քվեարկեց անկախությանը։ Դրան հաջորդեց Գերագույն խորհրդի պատգամավորների ընտրությունը և 1992 թ․ հունվարին ընդունվեց ԼՂՀ անկախության հռչակագիրը։
ԼՂՀ բարձրագույն իշխանության մարմիններն էին՝ Գերագույն խորհուրդը և Նախարարների խորհուրդը։ Գերագույն խորհրդի նախագահ ընտրվեց Արթուր Մկրտչյանը, իսկ վարչապետ՝ Օլեգ Եսայանը։ Հետագայում հանրապետությունն ուներ իր դրոշը, զինանշանն ու օրհներգը։

1992 թ․ մայիսի 9-ին ազատագրվեց Շուշին՝ ԼՂՀ ինքնապաշտպանական ուժերի կազմակերպված հարձակմամբ։ Շուշիի ազատագրությունը հնարավորություն տվեց դադարեցնել Ստեփանակերտի շուրջօրյա ռմբակոծությունները։
Մայիսի 18-ին ազատագրվեց նաև Լաչինը, որը ռազմավարական նշանակություն ուներ՝ Հայաստան-ԼՂՀ ցամաքային կապ ապահովելու համար։
1993 թ․ ԼՂՀ ինքնապաշտպանական բանակը իրականացրեց մի շարք հաջող հակահարձակումներ, որոնց արդյունքում ազատագրվեցին Քելբաջարը, Աղդամը, Ֆիզուլին, Ջաբրայիլը և այլ տարածքներ։ Այդ ժամանակ զոհվեցին շատ հերոսներ, այդ թվում՝ Վազգեն Սարգսյանը, Մոնթե Մելքոնյանը և այլ ազատամարտիկներ։

Հայ-ադրբեջանական զինադադարը կնքվեց 1994 թ. մայիսի 12-ին, Ռուսաստանի Դաշնության, Ղազախստանի և Կիրղիզստանի միջնորդությամբ։ Զինադադարի պայմանավորվածությունը ստորագրվեց երեք կողմերի՝ Հայաստանի, ԼՂՀ-ի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչների կողմից։
ԼՂ-ի հարցի կարգավորման բանակցային գործընթացը շարունակվեց տարբեր միջազգային ձևաչափերով։ Հիմնական ձևաչափը դարձավ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որի համանախագահներն էին Ռուսաստանը, Ֆրանսիան և ԱՄՆ-ը։ Բանակցությունները հիմնականում նպատակ ունեին հասնել խաղաղ կարգավորման, սակայն երկար տարիներ էական արդյունքներ չեն գրանցվել։

Posted in Պատմություն 9

1946-1948թթ ներգաղթը

Հայրենադարձությունը սկսվեց 1946 թվականին։ 1946-1948թթ. հիմնականում Լիբանանից, Սիրիայից, Եգիպտոսից, Հունաստանից, Ֆրանսիայից և այլ երկրներից ընդհանուր առմամբ 90 հազար հայեր ներգաղթեցին Հայաստան։ Ներգաղթը դադարեցվեց 1949 թվականին՝ «սառը պատերազմի» սկսվելու և Թուրքիայի ԱՄՆ-ի աջակցության պատճառով, քանի որ այդ իրավիճակում Ստալինին հարկավոր էր հրաժարվել իր նպատակներից։

Հայ ժողովրդի երկու հատվածները՝ հայրենիքը և Սփյուռքը, շարունակում էին ապրել մեկուսացած և անջատ, քանի որ պատմական, քաղաքական և սոցիալական պատճառներով ստեղծված սահմանները դժվարացնում էին նրանց միջև անմիջական կապերը։ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարության, հատկապես Ստալինի ժամանակահատվածի քաղաքականությունը, սահմանափակումներ էր դնում Սփյուռքի հետ հարաբերությունների զարգացման վրա։ Բացի այդ, տարբեր երկրներում ապրող հայերը հաճախ չունեին համապատասխան հնարավորություններ, որպեսզի լիարժեք կապեր հաստատեին իրենց հայրենիքի հետ, ինչն էլ նպաստում էր մեկուսացմանը։

ԽՍՀՄ այլ հանրապետություններում ապրող հայությունը տարբեր սոցիալական ու տնտեսական պայմաններում էր ապրում։ Վիրահայերը, որոնք բնակվում էին Վրաստանում, ունեցան համեմատաբար լավ սոցիալական պայմաններ, բայց նրանց հաճախ հանդիպում էին լեզվաբառարանային և քաղաքական խոչընդոտներ։ ԽՍՀՄ հանրապետություններում ապրող հայերին բնորոշ էին իրենց ազգային ինքնությունն ու մշակութային ավանդները պահպանելու պահանջը։ Այնուամենայնիվ, նրանք ստիպված էին հարմարվել տեղի հասարակություններին և քաղաքականությանը։Ռուսաստանի հայկական համայնքն առանձնանում էր մեծաթիվ համայնքով՝ հատկապես Մոսկվայում ու Սանկտ Պետերբուրգում։ Ռուսաստանում բնակվող հայերը ակտիվ մասնակցություն ունեն տնտեսության և մշակույթի տարբեր ոլորտներում, սակայն խորհրդային շրջանում որոշակի սահմանափակումներ ու մոնիտորինգ էին իրականացվում նրանց գործունեության վրա։