Սերո Կարագուլլյանի բլոգ

Հրաչյա Աճառյանի «Հուշեր Կոմիտասի մասին» գրության մեջ վերականգնվում է Կոմիտասի՝ հայ երաժշտության և մշակույթի մեջ ունեցած անգնահատելի դերը: Տեքստը հիացմունքով է փոխանցում Կոմիտասի մարդկային հատկությունները՝ նրա անկեղծությունն, աշխատասիրությունը, հայրենասիրությունը և իր երկրպագուների նկատմամբ սերը: Աճառյանը նկարագրում է Կոմիտասի երաժշտական կարողությունները, ինչպես նաև նրա ջանքերը հայ ժողովրդական երաժշտությունը պահպանելու և ներկայացնելու համար:

85. Գտնել -3 և -5 թվերի գումարը՝ հակառակ թիվը:

• Պատասխան: 8

86. Գտնել 5 և 6 թվերի տարբերության հակառակ թիվը:

• Պատասխան: -1

87. Գտնել 7 և 8 թվերի գումարի հակառակ թիվը:

• Պատասխան: -15

88. Գտնել 9 և 10 թվերի գումարի հակառակ թիվը:

• Պատասխան: -19

89. Գտնել 12 և 15 թվերի տարբերության հակառակ թիվը:

• Պատասխան: -3

90. Գտնել -20 և -5 թվերի գումարի հակառակ թիվը:

• Պատասխան: 25

91. 15-ը 20-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 75%

92. 20-ը 25-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 80%

93. 25-ը 30-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 83.33%

94. 20-ը 28-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 71.43%

95. 12-ը 16-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 75%

96. 20-ը 15-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 133.33%

97. 15-ը 20-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 75%

98. 25-ը 20-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 125%

99. 30-ը 25-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 120%

100. 12-ը 20-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 60%

101. Գտնել 48-ի 20%-ը:

• Պատասխան: 9.6

102. Գտնել 36-ի 25%-ը:

• Պատասխան: 9

103. Գտնել 64-ի 40%-ը:

• Պատասխան: 25.6

104. Գտնել 75-ի 20%-ը:

• Պատասխան: 15

105. Գտնել 80-ի 25%-ը:

• Պատասխան: 20

106. Գտնել այն թիվը, որի 20%-ը հավասար է 12-ին:

• Պատասխան: 60

107. Գտնել այն թիվը, որի 25%-ը հավասար է 15-ին:

• Պատասխան: 60

108. Գտնել այն թիվը, որի 30%-ը հավասար է 45-ին:

• Պատասխան: 150

109. Գտնել այն թիվը, որի 40%-ը հավասար է 80-ին:

• Պատասխան: 200

110. Գտնել այն թիվը, որի 50%-ը հավասար է 34-ին:

• Պատասխան: 68

111. 2-ը 10-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 20%

112. 8-ը 20-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 40%

113. 8-ը 32-ի քանի՞ տոկոսն է:

• Պատասխան: 25%

Հայաստանում օգտակար հանածոների հանքավայրերը հիմնականում գտնվում են երկրի տարբեր շրջաններում։ Ահա կարևոր հանքավայրերի և դրանց գտնվելու վայրերի վերաբերյալ մանրամասներ.

1. Պղնձի հանքավայրեր

• Կապան – Սյունիքի մարզում, Կապանի շրջակայքում։ Կապանի պղնձի հանքավայրերը համարվում են Հայաստանի ամենամեծ հանքերը։

• Ագարակ – Սյունիքի մարզում, Մեղրիի շրջակայքում։

• Ալավերդի – Լոռու մարզում, Ալավերդու շրջանում։

• Թեղուտ – Լոռու մարզում, Թեղուտի տարածքում։ Այս հանքավայրը հայտնի է իր պղնձի և մոլիբդենի պաշարներով։

2. Մոլիբդենի հանքավայրեր

• Զանգեզուրի պղնձամոլիբդենային կոմբինատ – Գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Քաջարանի մոտ։ Սա Հայաստանի ամենամեծ մոլիբդենի հանքավայրերից է։

• Ագարակ – Սյունիքի մարզում գտնվող այս հանքավայրը նույնպես պղնձի հետ մեկտեղ մոլիբդենի պաշարներով է հարուստ։

3. Ոսկու հանքավայրեր

• Ամուլսար – Վայոց ձորի և Սյունիքի մարզերի սահմանին։ Սա նոր հանքավայր է, որը հայտնի է իր մեծ ոսկու պաշարներով։

• Սոթք – Գեղարքունիքի մարզում՝ Սևանի մոտ։ Սա ամենահայտնի և ամենամեծ ոսկու հանքավայրն է Հայաստանում։

• Մեղրաձոր – Կոտայքի մարզում՝ Հրազդանի շրջակայքում։

4. Երկաթի հանքավայրեր

• Հրազդան – Կոտայքի մարզում, Հրազդանի տարածքում։ Սա Հայաստանի գլխավոր երկաթի հանքավայրերից է։

• Աբովյան – Նույնպես Կոտայքի մարզում՝ Աբովյանի շրջակայքում։

5. Արծաթի հանքավայրեր

• Սոթք – Գեղարքունիքի մարզում, ոսկու հետ միասին այս հանքավայրում արդյունահանվում է նաև արծաթ։

6. Շինանյութերի հանքավայրեր (տուֆ, բազալտ, գրանիտ, մարմար)

• Աշտարակ – Արագածոտնի մարզում։

• Արտաշատ և Արարատ – Արարատի մարզում։ Տուֆը և բազալտը լայնորեն օգտագործվում են շինարարական աշխատանքներում։

• Հրազդան – Կոտայքի մարզում։

7. Կապարի և ցինկի հանքավայրեր

• Ախթալա – Լոռու մարզում՝ Ախթալայի շրջանում։ Կապարի և ցինկի հանքավայրերը կարևոր նշանակություն ունեն։

• Շամլուղ – Նույնպես Լոռու մարզում, Ախթալայի շրջակայքում։

8. Աղի հանքավայրեր

• Արարատյան դաշտ – Արարատի մարզում։ Այստեղ հայտնաբերված են աղի պաշարներ, որոնք օգտագործվում են արդյունաբերության և սննդի համար։

Հայաստանի հանքավայրերը հիմնականում տեղակայված են լեռնային շրջաններում, հատկապես Սյունիքի և Լոռու մարզերում, որոնք մեծապես հայտնի են իրենց օգտակար հանածոներով։

1 նկարագրել սպիտակուցների կառուցվածքը և ֆունկցիաները։

Սպիտակուցները կենսաբանական պոլիմերներ են, որոնք կազմված են ամինաթթուներից: Դրանք ունեն եզակի կառուցվածքային առանձնահատկություններ, որոնք որոշում են իրենց ֆունկցիաները:

Կառուցվածքը

1. Ապրանքային կառուցվածք:

Նախնական (Primary): Սպիտակուցի ամինաթթուների շարքի հաջորդականությունը:

Երկրային (Secondary): Ամինաթթուների շղթայի տեղակայման կազմակերպում, օրինակ՝ ալֆա-հելիքս և բետա-փլիթ:

Երրորդական (Tertiary): Շրջապատող մոլեկուլների հետ փոխազդեցության արդյունքում առաջացած համընդհանուր կառուցվածք:

Չորրորդ (Quaternary): Մի քանի սպիտակուցային շղթաների (սուբյանցիաների) միավորում:



2. Ֆիզիկական ու քիմիական հատկություններ: Սպիտակուցները կարող են լինել թեթև կամ ծանր, լուծվող կամ չլուծվող, կախված նրանց կառուցվածքից ու կողմնորոշումներից:



Ֆունկցիաները

1. Կառուցողական: Դրանք կազմում են բջիջների և հյուսվածքների հիմնական բաղադրիչները (օրինակ՝ կոլագեն):


2. Զարգացում և աճ: Սպիտակուցները մասնակցում են բջիջների աճին ու վերականգնման:


3. Ֆերմենտային: Ֆերմենտները սպիտակուցներ են, որոնք արագացնում են քիմիական ռեակցիաները:


4. Հորմոնալ: Շատ հորմոններ սպիտակուցային բնույթ ունեն (օրինակ՝ ինսուլին):


5. Ամրացում: Դրանք պաշտպանում են օրգանիզմը (օրինակ՝ հակամարմիններ):


6. Տրանսպորտային: Սպիտակուցները տեղափոխում են տարբեր նյութեր (օրինակ՝ հեմոգլոբինը, որը փոխադրում է թթվածինը):



Այսպիսով, սպիտակուցները կենսաբանական գործընթացների հիմնական դերակատարներն են, և դրանց կառուցվածքը որոշում է նրանց ֆունկցիաները:

2.նկարագրել բջջի բաղադրությունը`օրգանական և անօրգանական նյութեր, նշել օրինակներով։

Բջիջը բաղկացած է օրգանական և անօրգանական նյութերից, որոնք միասին ապահովում են նրա ֆունկցիաները:

Անօրգանական նյութեր

1. Water (H2O): Բջջի հիմնական բաղադրիչը, որն անհրաժեշտ է բոլոր կենսաբանական գործընթացների համար:


2. Minerals: Այնպիսի տարրեր, ինչպես կալցիումը, կալիումը, նատրիումը և մագնեզիումը, որոնք մասնակցում են բջջային ֆունկցիաներին, օրինակ՝ նյարդային հաղորդումը:



Օրգանական նյութեր

1. Carbohydrates: Բջիջներում էներգիա ապահովող հիմնական նյութեր, օրինակ՝ գլյուկոզան:


2. Proteins: Բջիջների կառուցվածքային և ֆունկցիոնալ բաղադրիչներ, որոնք կազմված են ամինաթթուներից; օրինակ՝ էնզիմներ:


3. Lipids: Չափազանց կարևոր նյութեր, որոնք ներգրավված են բջջային պատի կառուցվածքում և էներգիայի պահեստավորման մեջ, օրինակ՝ ճարպեր:


4. Nucleic Acids: ԴՆԹ-ն և ՌՆԹ-ն, որոնք պարունակում են ժառանգական տեղեկատվություն:



Այս նյութերի համագործակցությունը ապահովում է բջջի կենսագործունեությունը և կենսագործունեության ճիշտ ընթացքը:

3. նկարագրել հիդրոֆիլ և հիդրոֆաբ նյութերը, բերել օրինակներ:

Հիդրոֆիլ և հիդրոֆոբ նյութերը նկարագրում են նյութերի ջրի նկատմամբ հաղորդակցման կարողությունը:

Հիդրոֆիլ նյութեր

Հիդրոֆիլ նյութերը ջրի հետ փոխազդում են և հեշտությամբ լուծվում են նրանում: Այս նյութերը սովորաբար ունեն լիցքավորված կամ պոլարային խմբեր, որոնք օգնում են նրանց ջրի մոլեկուլների հետ կապվել:

Օրինակներ:

1. Շաքարներ (օրինակ՝ գլյուկոզա): Դրանք հեշտությամբ լուծվում են ջրում։


2. Ամինաթթուներ: Իմանալով, որ ունեն պոլարային կողմնամասեր, նրանք կարող են լուծվել ջրի մեջ։



Հիդրոֆոբ նյութեր

Հիդրոֆոբ նյութերը ջրի հետ չեն փոխազդում և չեն լուծվում դրա մեջ: Դրանք սովորաբար ունեն անլիցքավորված, չապոլարային կառուցվածքներ, որոնք չեն կարող կապվել ջրի մոլեկուլների հետ:

Օրինակներ:

1. Ֆսթերը (օրինակ՝ օլեինը): Դրանք չեն լուծվում ջրում և թափվում են դրա վրայով։


2. Նավթի կամ ճարպերի մոլեկուլներ: Նրանք ավելի քիչ խիտ են ջրից և չեն լուծվում նրանում։



Այս տարբերությունները կարևոր են բջջային ֆունկցիաների և կենսաբազմազանության համար, քանի որ ազդում են բջիջների կառուցվածքի և նյութափոխանակության վրա:

1899 թվականեն սկսյալ, երեք տարի շարունակաբար Կոմիտասին հետ պաշտոնավարած ենք Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը: Այդ ժամանակամիջոցին կապրեինք նույն սենյակին մեջ: Երեք տարի Կոմիտասին հետ օր ու գիշեր նույն երդիկին տակ ապրելով, մոտեն ճանչցա անոր նկարագրի գծերը…

Կոմիտաս մարդկային բացառիկ առաքինություններու ծով էր: Չափազանց աշխատասեր, աննկուն կամքի տեր, անկեղծ, բարեհոգի, ընկերասեր, քաղցր և համեստ՝ ամենուն նկատմամբ: Մաքրակրոն էր ան և մեծ հայրենասեր մը: Բացի իր երաժշտական հանճարեն, քովնտի շնորհքներ ալ ուներ. բանաստեղծ էր և ճարտար կոմիկ դերասան մը, որ ֆարսի մեջ ալ մեզ հայտնի էր:

Վերին աստիճան սրամիտ, կենսուրախ և պատրաստաբան էր Կոմիտաս և սիրված ճեմարանի մեծեն ու փոքրեն: Կոմիտաս բացառիկ դուրեկան ձայն մը ուներ և արժանացած էր Խրիմյան Հայրիկի մասնավոր համակրանքին, Խրիմյան Հայրիկի կարգադրությամբ, տոնական օրերը, Կոմիտասը կղեկավարեր դպրաց դասը և պատասխանատու էր խորանեն երգված սաղմոսերգություններու և ավետարաններու ընթերցման:

Անգամ մը ս. Գևորգի տոնին, պատարագեն վերջ, օրվան մեղեդիները Կոմիտասին կողմե այնքան անուշ երգվելուն համար, Հայրիկը անձամբ ուզեց հայտնել իր գոհունակությունը Կոմիտասին. շտապ կանչեց իր մոտ և կուզեր, որ այդ օրը իրեն հետ սեղանակից ըլլար ան:

Մեծ էր անշուշտ կաթողիկոսի հրամանը: Ճեմարանի ուսու ցիչ և ուսանող աջ ու ձախ ինկանք Կոմիտասը շտապ գտնելու համար…

Այդ օրը հավաքված էին Հայաստանի շրջաններեն հազարավոր ուխտավորներ, որոնք, ավանդական սովորության համաձայն, խնջույքի սեղաններ բացած, կզվարճանային՝ ժողովրդական երգի ու պարի, դահուլի ու զուռնայի աղաղակներով լեցնելով օդը:

Կոմիտասի անհայտանալուն լուրը հասավ Վեհափառին… Այդ օրը ուշ երեկո էր, երբ Կոմիտասը ճեմարանի կտուրեն իջնելով մտավ մեր սենյակը և ուրախության բացականչություններով ցույց տվավ օրվա իր հավաքած ժողովրդական երգերն ու պարերգները, որոնք նոտագրած էր հայկական ձայնանիշերով: Երբ քանի մը րոպե վերջ Վեհափառի մոտ գացինք, վրդովված էր Հայրիկը:

Կոմիտաս ծունկի եկավ անոր առջև և աջը առնելով ըսավ. «Եթե վեհդ ցանկանա՝ մեղքս շատ շուտ կքավեմ՝ հիմա իսկ երգելով այսօրվան հավաքած հայկական ժողովրդական երգերեն և պարերգներեն»:

Եվ Խրիմյան Հայրիկի ներողամիտ հայացքին տակ՝ Կոմիտաս երգեց իր նոտագրած երգերեն: Այդ օրվընե վերջ, Խրիմյան Հայրիկի հրամանով՝ ամեն տաղավարներու, պատարագեն վերջ Կոմիտաս ազատորեն կշրջեր և կհավաքեր հայ ժողովրդի երաժշտության գանձերը:

Կոմիտաս մեծ ընթերցասեր մըն էր, ուժեղ էր հայոց լեզվի մեջ, և հայոց պատմությունը շատ լավ գիտեր: Մասնավորապես կկարդար Մովսես Խորենացին և Նարեկացին, իսկ Աբովյանին «Վերք Հայաստանին» կանվաներ իր մասունքը:

Կպատմեր, որ իր ուսանողական տարիներեն ան ընտրած էր իր կյանքի ուղին: Ան հաճախ կըսեր, որ «Երաժշտական չոր մասնագիտությունը ոչ մի բավարարություն չի ներկայացներ իրեն, իր միակ փափագը խորանալն է անոր մեջ»:

Միշտ կըսեր, որ ժողովրդական բանահյուսությունը իր հոգվույն մեջ զուգընթաց էր ժողովրդական երաժշտության հետ: Եվ կավելցներ վստահ շեշտով մը. «Ես պիտի հասնիմ իմ բուն նպատակին և մեր հայ ժողովրդական երաժշտության գանձերը դուրս պիտի բերեմ հայրենի ավերակներեն…»:

Կոմիտաս քաջ պարող մըն ալ էր, միևնույն ատեն կատակերգակ դերասանի հակումներ ուներ. ձևեր և բարբառներ հարազատորեն ընդօրինակելու բացառիկ շնորհք ուներ: Ճեմարանի մեր մտերմական հավաքույթներուն, որքա¯ն հաճելի էր մեզ, երբ ան, մեր խնդրանքին վրա, իր ծննդավայրեն սորված թրքական պարերը թե կերգեր, թե կպարեր, և մենք ծափերով կոգևորեինք իր մատներուն շխշխկոցները՝ իր բազմաձև ճոճումներուն մեջ:

Ճեմարանի ուսուցիչներուն մեջ հայտնի ժողովրդական պարողն էր: Տղամարդկանց խիզախ, խրոխտ շորորեն, ծանր ճոճումներով և մարտական սուրով պարերեն մինչև շինական կանանց պարերը, իրենց ձայնի հարազատ ելևէջներով և մարմնի ու ձեռքերու նուրբ արտահայտություններով առհավետ անմոռանալի կմնան:

Կոմիտաս շատ կսիրեր ազատ ժամերուն երկար զբոսնել բացօթյա դաշտերուն մեջ և կըսեր. «Ես սակավ ուտելիքով կապրիմ, բայց առանց օդ ծծելու՝ երբեք. իմ առաջին սնունդը ազատ օդի մեջ զբոսնելս է»:

Կոմիտաս բծախնդիր էր մաքրության: Անոր թխորակ դեմքը, սեփ սև մազերը մաքրության մեջ միշտ կփայլեին: Մեծ խնամք կտաներ իր հագուստներուն մաքրությանը:

Երկար ժամեր ճամփորդելե վերջ, երբ կվերադառնայինք փոշեթաթախ վիճակով, ան մինչև բոլորովին չմաքրվեր՝ չէր կրնար ճաշել, նույնիսկ ամենաքաղցած վիճակին մեջ:

Կոմիտաս օր մը ինծի ըսավ. «Հայկական 50 հատ խազ կա: Ես կկարծեմ, որ հայոց ձայնանիշը քանի մը ձայն կպարունակե իր մեջ» և ուրախությամբ վրա բերավ. «Ես գաղտնիքը գտեր եմ…»:

* * * *

Իմացեր եմ, որ 1906 թվին Փարիզի մեջ Կոմիտասի ցուցադրական մեկ համերգեն վերջ, ֆրանսիացի հայտնի կոմպոզիտոր-դաշնակահար Կլոդ Դեբյուսին ծունկի գալով կհամբուրե Կոմիտասի ձեռքերը, ըսելով՝ «Հանճարեղ հայր Կոմիտաս, Ձեր երաժշտական հանճարին առջև կխոնարհիմ…»:

* * * *

Կոմիտասի ձայնը մեծ դիապազոն ուներ: Բեռլին գտնված միջոցին հայ ժողովրդական երգերը անձնապես ցուցադրած համերգեն վերջ, Բեռլինի օպերայի տնօրենը անձամբ կհրավիրե զինքը իբրև օպերայի գլխավոր երգիչ և կխոստանա բացառիկ վճարում:

Կոմիտասը կպատասխանե անոր. «Իմ երգչի կարողությունները մեկ նպատակի միայն կծառայեն, մեծ ժողովուրդիս երգն ու երաժշտությունը ծանոթացնել երաժշտական աշխարհին և ապացուցել, որ հայ ստեղծագործ ժողովուրդը սկզբնական դարերեն ունեցեր է իր ինքնուրույն երգն ու երաժշտությունը»:

* * * *

1901 թվին Կոմիտասը Էջմիածնեն արտասահման երթալու ատեն անկեց խնդրեցի, որ իմ «Բաց նամակ» հավաքածուիս համար անցած բոլոր տեղերեն ինձ պատկերազարդ բացիկներ ուղարկեր: Կոմիտասը հարգեց իր խոստումը. 7 հատ պատկերազարդ բաց նամակներ ուղարկեց. 7-րդ բացիկը մեր սիրաջերմ ընկերական թղթակցության վերջին հիշատակը եղավ:

Հատված «Կյանքիս հուշերից գրքից

Չորրորդ սիրելի անձնավորությունն էր Կոմիտաս վարդապետը, որ ոչ միայն իբրև ազնիվ մարդ և գիտնական անձնավորություն, այլև իբրև հայրենակից, բարեկամացավ ինձ հետ: Նրա բնակարանը հին շենքումն էր. սենյակի դուռը և պատուհանները շղարշով պատած էին, որպեսզի ոչ մի ճանճ չմտնի և իր ձայնագրած էջերի վրա որևէ կետ չավելացնի: Երբ մեկը մտնում էր դռնից, իսկույն բղավում էր. «Դուռը, դուռը, դուռը»:

Այդ նրա համար էր, որ մտնողը իսկույն փակեր դուռը, և ոչ մի ճանճ չմտներ: Էջմիածնի ճանճերի քանակությունը արդեն ամենքին հայտնի է:
Ահա իմ բոլոր հուշերը Կոմիտասի մասին:

Նա Քյոթահիացի (Կուտիա) էր, թրքախոս հայ: Պատանի ժամանակ լսելով, որ Էջմիածնում մի լավ դպրոց է բացվել, ոտաբոբիկ և առանց գրպանում կոպեկ ունենալու, ճանապարհ է ընկել Քյոթահիայից և մուրալով-կուրալով Էջմիածին է հասել: Ով էր թողնում ոտաբոբիկ տղային ներկայանալ ևորգ կաթողիկոսին: Բայց նա մի կերպ սպրդում է ներս և մտնում է կաթողիկոսի սենյակը: Խոսում է թուրքերեն և ասում է. «Ես եկել եմ Ձեզ մոտ սովորելու»:

– Դու հայերեն չգիտե՞ս,– ասում է նրան կաթողիկոսը,– ես քեզ հետ ի՞նչ անեմ:

– Էրմենիջի բիլսե իդիմ, նի՞յե գելիր իդիմ (հայերեն եթե իմանայի, ինչի՞ պիտի գայի): ելմիշիմ քի օյրենեյիմ (եկել եմ, որ սովորեմ):

Այս հանկարծական և համարձակ պատասխանի վրա կաթողիկոսը զարմացած և ուրախացած հարցնում է.

– Սեն թուրքի-մուրքի բիլի՞րսին (դու որևէ եղանակ երգել գիտե՞ս):

Սողոմոն Սողոմոնյանը (այս էր նրա աշխարհական անունը) սկսում է երգել մի թուրքական եղանակ, նրա ձայնի գեղեցկության և հմայքի վրա այնպես է հիանում կաթողիկոսը, որ իսկույն հրամայում է. «Շուտ, շուտ վերցրեք այս երեխային և տարեք ճեմարանի աշակերտ գրեցեք»:

Այսպես է կատարվում Սողոմոնի ընդունելությունը: Շատ ընդունակ աշակերտ է դառնում, հատկապես առաջադիմում է երաժշտական արվեստի մեջ, ավարտում է ճեմարանը և ուղարկվում է երմանիա (Բեռլին), երաժշտություն ուսանելու համար: Ավարտում է մեծ հաջողությամբ:

Ավարտելուց հետո գերմանացիք առաջարկում են նրան օպերայի երգչի պաշտոն ամսական 1000 մարկ ռոճիկով: Կոմիտասը մերժում է, հայտնելով, թե ինքը վարդապետ է:

– Վարդապետն ի՞նչ բան է,– հարցնում են նրան:

– Վարդապետը Հայ Եկեղեցու կրոնական պաշտոնյա է:

– Է, կրոնական պաշտոնը ի՞նչ արգելք կարող է դառնալ օպերայում երգելու:

– Հայ Եկեղեցու օրենքով այդպիսի բան արգելված է:

Կոմիտասը դառնում է Էջմիածին և լինում է ճեմարանի Կոմիտասը դառնում է Էջմիածին և լինում է ճեմարանի երգեցողության ուսուցիչ: Իր փառավոր գործունեությունը ամենքին հայտնի է: Ինքը եղավ հայ ազգային ժողովրդական երգի մասնագետը:

Հիշում եմ, թե ինչպես մի տոնական օր ճեմարանի դահլիճում, կաթողիկոսի, ուսուցչական կազմի, ուսանողության և ժողովրդի ներկայությամբ խոսեց ընդարձակ մի ճառ, որով ապացուցում էր շարականների 8 ձայների և գյուղական ժողովրդական երգերի նույնությունը:

Մեջընդմեջ երգում էր մի Վառ ձայնի շարական, իր հիանալի գլգլոցով, որից անմիջապես հետո երգում էր մի հասարակ գյուղական երգ և նրանց նմանությունը բացատրում:

Այսպիսի հանդգնություն, այն էլ կաթողիկոսի ներկայությամբ, աններելի պիտի լիներ, բայց կաթողիկոսը, իբրև խելոք մարդ, լսեց ներողամտությամբ:

Մեր անհատական խոսակցության միջոցին Կոմիտաս վարդապետը հայտնեց ինձ հետևյալը:

– Մեր հայկական խազերի (ձայնանիշների) թիվը 50-ի է հասնում, այսքան նոտա չկա երգեցողության մեջ, որ միայն 7 ձայն գիտե: Ինչո՞ւ հայերը այսքան խազ են հնարել: Մեր բոլոր շարականները և երգեցողական գրքերը միօրինակ և միատեսակ ձայնագրությամբ են գրված, բայց ոչ մի բացատրություն չկա նրանց արժեքի մասին: Ես կարծում եմ, որ այս 50 խազերի մեծագույն մասը ներկայացնում է մի քանի նոտաների գումարը, օրինակ՝ այսինչ խազը ներկայացնում է դո, րե, մի, ֆա քառյակը միասին կամ մի ուրիշ խազ նշանակում է ֆա, մի, րե, դո քառյակը:

Կոմիտասը հայտնեց նաև, որ 15 տարի ուսումնասիրել է հին հայոց ձայնագրությունը և վերջապես գաղտնիքը լուծել, այսինքն՝ թե այդ 50 խազերը ո՞ր ձայների գումարներն են:

Ինչպես հայտնի է, հայոց հին ձայնագրությունը նորոգեց Կոստանդնուպոլսում մի ոմն Բաբա Համբարձում, նա իր հնարած ձայնագրությունը տարածել էր նաև թուրքերի մեջ, որոնք այդ արվեստը կոչում էին «Բաբա Համբարձում նոթասը»:

Գևորգ Դ Մեծագործ կաթողիկոսը առանձնապես սիրող լինելով երաժշտության, ուզեց Բաբա Համբարձումի արվեստը փոխադրել Էջմիածին և տարածել հայոց մեջ, բայց Բաբա Համբարձումը մեռել էր, մնում էր նրա աշակերտը՝ Նիկողայոս Թաշճյանը, որին հրավիրեց իր մոտ, Էջմիածին: Հրավիրեց նաև Կովկասի բոլոր երաժշտագետ տիրացուներին և քահանաներին, մինչև անգամ Աբարանի հետնյալ գյուղերի հայտնի քահանաներին:

Այս բոլորից ժողով գումարելով, երգել էր տալիս յուրաքանչյուր շարականը, ինքն էլ նրանց հետ, որովհետև լավ երաժշտագետ էր և այսպիսով որոշելով ամենից հարազատ եղանակը, հրամայում էր Թաշճյանին գրի առնել: Թաշճյանը հին հայոց 50 խազերից որոշել էր 7 հատ ըստ պատահման և դրանցով կազմել էր հայ ձայնագրության նոր յոթնյակը՝ փո, է, վե, բե, խո, նե, պա. այսինքն՝ դո, րե, մի, ֆա, սոլ, լա, սի:

Այսպես պատրաստվեց նոր հայերեն ձայնագրությունը: Ամբողջ Շարականը, Ժամագիրքը, Պատարագամատույցը, Խորհրդատետրը ձայնագրվեցին այս ոճով: Կաթողիկոսը ձուլել տվեց այս խազերը և Էջմիածնի տպարանում տպագրել տվեց բոլոր այս գրքերը: Նշանավոր է նրանց մեջ «Ձայնագրեալ Շարական»-ը, որ մեծադիր, խոշոր մի հատոր է և ժամանակին արժեր 80 ռուբլի:

Երկար տարիներ Կոմիտասը դասախոսեց ճեմարանում և հասցրեց շատ աշակերտներ: Ման գալով գավառից գավառ, ձայնագրեց 1001 ժողովրդական եղանակ, որոնք սկսեց հրատարակել առանձին տետրակներով՝ Մանուկ Աբեղյանի աշխատակցությամբ:

Այստեղ պետք է հիշել Կոմիտասի կազմած մի օպերետկան, որի մասին կարծեմ, թե գրականության մեջ ոչ մի հիշատակություն չկա:

Կոմիտաս վարդապետը այս ճյուղն էլ փորձելու համար վերցրեց Պարոնյանի «Քաղաքավարության վնասները» գրքից մի հատված՝ «Բարի իրիկուն, աղա» և ձայնագրեց: Սովորեցրեց ճեմարանի երգեցիկ խմբի աշակերտներին և մի հանդիսավոր օր, ժողովրդի ներկայությամբ ներկայացրեց: Օպերետկան դուր չեկավ. երևի հեղինակն էլ դժգոհ մնաց և ուրիշ անգամ նման փորձ չարավ:

Աբեղյանի հետ դժբախտաբար հրատարակեցին միայն 2 գրքույկ, որ է 100 երգ: Ինքը իբրև սիրահար երգերի, ձայնագրում էր ամեն մի նոր երգ, որ չէր լսած: Ինձնից ձայնագրեց պոլսահայ ժողովրդական երգերը և օրորոցի երգը, որ մայրս երգել էր իմ վրա: Հավաքեց նաև թուրքերեն երգերը: Երբ ես զարմանքով հարցրի, թե «Քեզ պես նշանավոր երգահանը ինչո°ւ արժեք է տալիս թուրք այդպիսի հասարակ երգիչների երգերին», նա պատասխանեց, թե «Դրանք բնածին հանճարներ են և նրանց աշխատանքը նույնպես պետք է արձանագրել»:

Պատմում են, թե մի օր Կոմիտասը դաշտում մի խնջույքի ժամանակ լսում է էշի զռալը, իսկույն մի թղթի կտոր է վերցնում և սկսում է ձայնագրել. Կոմիտասը էշին հանդիմանում է, թե «Ա¯յ ապուշ, սխալ ես զռում, զռալ էլ չգիտես, այդպես չեն զռա»:

Կոմիտասը թեև եվրոպական ձայնագրության մասնագետ էր, բայց հաճախ նկատում էի, որ գրում է Թաշճյանի ձայնագրությամբ: Հարցրի, թե «Մի՞թե հայկական ձայնագրությունը առավել է եվրոպականից, որ դուք գերադասում եք»:

Պատասխանեց, թե «Եվրոպական ձայնագրությունը պահանջում է անպատճառ հինգ տողանի թուղթ, իսկ հայկականը որևէ թղթի կտորի վրա կարելի է գրել: Այդ է պատճառը, որ ես հաճախ գրում եմ հայկականով»:

Վերին աստիճանի կոմիկ մարդ էր Կոմիտաս վարդապետը, և որովհետև ես էլ սիրող եմ եղել զավեշտի, ուստի մտերմական շրջանում հաճախ երկուսով ներկայացնում էինք Պարոնյանի Բաղդասար աղբարի այն տեսարանը, երբ ազգային ժողովի անդամները դռնից մտնելու համար երկար բարակ իրար համեցեք են ձոնում:

Մենք տեսարանը ավելի զարգացնելով, ծաղրանքի բարձրագույն աստիճանին էինք հասցրել: Ընկերները շատ էին ծիծաղում և հաճախ խնդրում էին, որ կրկնենք այդ տեսարանը:

Բնավորությամբ, իհարկե արտաքուստ, շատ թեթև էր Կոմիտասը: Այդպես են լինում առհասարակ կոստանդնուպոլսեցիք և դրա համար էլ Կովկասում համարվել են «թեթևամիտ»: Ամենալուրջ խոսակցության մեջ Կոմիտաս վարդապետը հանկարծ մի կատակ կամ թեթև զվարճախոսություն էր խառնում: Բարկանալ ընդհանրապես չգիտեր: Չորս տարվա կենակցությանս մեջ մի անգամ միայն տեսել եմ նրան բարկացած:

Ամառվա արձակուրդի ժամանակն էր. ճեմարանի մեծ մասը դռան առաջ, փոքրիկ պատշգամբում նստած էինք երկուսս: Քիչ հեռու, պարտեզում, ուսանողները խաղում էին: Նրանք կազմեցին հանկարծ սովորական մի քառաձայն երգ. «Բիմ, բամ, բում, զանգակները զնգում են»:

Բայց քառաձայնը այնպիսի ժխորի վերածվեց, որ Կոմիտասը թռավ տեղից, ահարկու ձայնով սկսեց գոռալ և պահանջեց, որ լռեն: Ես հետևը կանգնած դիտում էի նրան, մինչև ականջները սոսկալի կարմրել էր, քունքի երակները ուռել էին. սարսափեցի և վախեցա, թե սիրտը հանկարծ չպայթի:

Ուսանողները նույնպես սարսափեցին նրա ահարկու ձայնից և ցրվեցին: Կոմիտասը նստեց և երկար ժամանակ լուռ էր:

Վարդապետները Էջմիածնում հագնում են սև ֆարաջա, ֆարաջայի տակից հագնում են անպատճառ աշխարհականի սև շալվար: Կոմիտասր հաճախ այդ սև շալվարը չէր հագնում և դուրս էր գալիս միայն տակի սպիտակեղենով, որ ծածկված էր ֆարաջով: Ընկերները, որ գիտեին այդ բանը, քաշում էին ֆարաջան և Կոմիտասը երեխայական միամտությամբ ճչում, պպզում և ծածկվում էր:

Առատ մորուք չուներ, քոսակ էր և այդ շատ անհարմար էր իր աստիճանին: Ականջների մազերը չէր կտրում և սսուկը չէր մաքրում, ասելով, թե նրանք բնության կողմից տրված միջոցներ են լսողությունը արտաքին վտանգներից պաշտպանելու համար: Քնած միջոցին բարձ չէր դնում գլխի տակ և վերմակը մի սավան էր միայն:

Մի անգամ նա ճանապարհորդության դուրս եկավ դեպի Գերմանիա: Ես խնդրեցի, որ ամեն մի քաղաքից ուղարկի նկարազարդ մի բաց նամակ իմ կազմած ալբոմի համար: Զանազան քաղաքներից ստացա 7 այդպիսի բաց նամակ, որոնց վրա գրված էր լինում. «Սիրելի Հրաչյա, Վիեննա հասա», հետո թվականը և «Կոմիտաս վարդապետ»: Շատ տարիներ հետո այդ 7 բաց նամակները ստացավ ինձանից Ռուբեն Թերլեմեզյանը, որ կազմում էր Կոմիտաս վարդապետի կենսագրությունը:

Թե ինչո՞ւ հեռացավ Կոմիտասը Էջմիածնից՝ այդ մասին ոչինչ չգիտեմ: նաց Կոստանդնուպոլիս և այնտեղ տարածեց հայ ժողովրդական երգը: Ինչպես հայտնի է, Կոստանդնուպոլսի հայոց ազգային երգերը բոլորն էլ ժողովրդական եղանակներից սարքած բաներ են: Ժողովուրդը լսելով զուտ հայկական երգերը, սիրեց դրանք և այսպիսով Կոմիտասի երգերը ընդհանուր տարածում ստացան Կոստանդնուպոլսում: Սա էլ մի տեսակ ազգային շարժում էր:

Լսել եմ, թե Բուլղարիայի թագավորը, լսելով Կոմիտասի համբավր, հրավիրել է նրան Բուլղարիա և խնդրել, որ հավաքի բուլղար ժողովրդական ազգային երգերը: Կոմիտասը կատարել է նրա խնդիրքը: Նույնը լսելով Սերբիայի թագավորը, հրավիրել է Կոմիտասին Սերբիա նույն նպատակով: Բայց չգիտեմ, թե Կոմիտասը կատարե՞լ է այդ խնդիրքը:

Կոմիտասը Ֆրանսիա էլ գնաց, և այնտեղ Փարիզում նշանավոր ղասախոսություններ կարդաց հայկական երաժշտության մասին, միաժամանակ երգելով և նվագելով: Նշանավոր մի երաժշտագետ, ծերունազարդ մի անձ, ֆրանսիացի, լսելով, որ նա վարդապետ է, բեմ է բարձրանում և նրա ձեռքը բռնելով՝ խոնարհությամբ համբուրում է: Կոմիտասը գրկում է նրան և ողջագուրում հասարակության բուռն ծափահարության տակ:

Կոմիտասի վախճանր ամենքիս հայտնի է: Նա գժվեց Կոստանդնուպոլսում: Սրա պատճառը երեք տարբեր ձևով են բացատրում: Առաջին այն, որ նա 15 տարի հայկական ձայնագրության գաղտնիքները լուծելու վրա աշխատելուց և գաղտնիքներն էլ լուծելուց հետո հանկարծ գտնում է մի բան, որով իր ամբողջ աշխատանքը ոչնչանում է: Դուրս է գալիս, որ ստացված արդյունքը սխալ էր: Սրա վրա գժվել է:

Երկրորդ՝ պատմում են, թե նա սիրահարվել է մի ազնվատոհմ տիկնոջ, թերևս օտարազգի, և այդ անհուսալի սիրո պատճառով գժվել է:

Երրորդ՝ որ ամենից ավելի ստույգն է թվում, հայկական ջարդն է 1914 թվականի: Տաճիկները մի գիշերվա մեջ ձերբակալեցին և աքսորեցին Կոստանդնուպոլսից 500 գրական և քաղաքական գործիչների, որոնց թվում էր նաև Կոմիտաս վարդապետը: Գերմանացիների դեսպանը միջամտեց և ազատեց Կոմիտասին, բայց Կոմիտասը տեսած լինելով այն ահավոր տանջանքները և սարսափները, որոնց ենթարկվեցին իր ազգակից ընկերները, գժվեց:

Հայտնի է, որ Փարիզի հայերը Կոմիտասին փոխադրեցին Փարիզ և տեղավորեցին մի նշանավոր գժանոցում, ուր ամսական մի մեծ վարձով պահեցին նրան ամենայն հոգատարությամբ մինչև իր մահը:

1925–1926 թվականներին Երևանում ես տեսա նկարիչ Փանոս Թերլեմեզյանին, որ պատմեց, թե ինքը Փարիզում գնացել է նույն գժանոցը, Կոմիտասին տեսության: Կոմիտասը ճանաչել է նրան, ինչպես ասում էր Թերլեմեզյանը, բայց ոչ մի խոսք չի խոսել և ամբողջ մի ժամ լուռ մնալուց հետո, Թերլեմեզյանը տեսնելով նրա համառությունը, մնաս բարով է ասել և հեռացել:

Կոմիտասը մեռավ նույն գժանոցում: Փարիզի հայերը սքանչելի մի դագաղի մեջ դրեցին նրա մարմինը և փոխադրեցին Երևան, ուր շքեղ հանդեսով թաղվեց հին գերեզմանատան պանթեոնում:

Պատմության հիմքում ջրի կաթիլն օգտագործվում է որպես մետաֆոր՝ մարդկային կյանքի, բնության և տիեզերքի բազմազանության մասին: Ջրի կաթիլը այստեղ կարծես փոքրիկ աշխարհ լինի, որտեղ տիրում են բնական օրենքները, պայքարն ու գոյության իրավունքի համար պայքարը: Այս մոտեցումը հաճախ հանդիպում է Անդերսենի գործերում, որտեղ մանր ու մեծ բաները խորհրդանշում են միմյանց՝ ցույց տալով, որ նույնիսկ ամենափոքր երևույթները կարող են խորը իմաստ պարունակել: