Սերո Կարագուլլյանի բլոգ

Գյուղատնտեսության ճյուղերից մեկը բուսաբուծությունն է, որին անվանում են նաև
հողագործություն:
Այն բնակչությանը մատակարարում է բուսական ծագման բազմազան պարենամթերք,
արդյունաբերությանըհումք, իսկ անասնապահությանը կեր:
Ամբողջ աշխարհում մշակում են մոտ 1600 մշակաբույս, այդ թվում ՀՀ-ումավելի քան 100-ը: Բուսաբուծությունը համաշխարհային գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղն է, իսկ առանձին երկրներումերկրորդն է, օրինակԳերմանիայում, Դանիայում: Բուսաբուծությունը բաղկացած է դաշտավարությունից դաշտային մշակաբույսերի
աճեցումից և այգեգործությունիցտարբեր տեսակի մրգերի ծառերի և թփերի աճեցումից: Բուսաբուծության տեղաբաշխման մշակաբույսերի աճեցման վայրի ընտրության գործում
կարևորագույն գործոնը բնակլիմայական պայմաններն են:
Գյուղատնտեսական մշակաբույսերի աճի վրա ազդում է լույսի, ջերմության և խոնավության
բարենպաստ զուգորդումը դրանց աճման ժամանակամիջոցում: Կարևոր գործոն է նաև
բնակչության թիվը, որով էլ որոշվում է տվյալ մշակաբույսի բերքի պահանջարկի մեծությունը:
Ըստ կիրառական նշանակության առանձնացնում են հացահատիկային, ինչպես նաև
ձիթատու, շաքարատու, յուղատու, կաուչուկատու և այլ տեխնիկական մշակաբույսեր: Սակայն
մշակաբույսերի նման խմբավորումը պայմանական է: Օրինակգարին հացահատիկային պարենային մշակաբույս է և, միաժամանակ, կերային մշակաբույս կենդանիների համար,
ինչպես նաև տեխնիկական մշակաբույսգարեջրի արտադրության համար: Դաշտավարության գլխավոր դերը պատկանում է հացահատիկային մշակաբույսերին, մասնավորապես ցորենին, բրնձին և եգիպտացորենին: Հացահատիկի արտադրությունը
համաշխարհային գյուղատնտեսության հիմքն է, քանի որ հացահատիկը մարդու ամենակարևոր
սննդամթերքն է: Այդ պատճառով էլ դրանց տարածումը համընկնում է մարդկանց տարաբնակեցման հետ:
Հացահատիկային մշակաբույսերի մեջ ցանքատարածությամբ առաջին տեղում է ցորենը:
Ցորենի հայրենիքը Առաջավոր Ասիան էՀայկական լեռնաշխարհի հետ միասին: Ներկայումս ցորենը գլխավորապես մշակվում է բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիների սահմաններում: Ցորենի ամենաշատ բերքը ստացվում է Չինաստանում, ԱՄՆ-ում, Հնդկաստանում, Ռուսաստանում, Ֆրանսիայում, Կանադայում: Բրնձի հայրենիքը Չինաստանն է: Նրա ցանքատարածությունն ավելի պակաս է, քան ցորենինը, բայց դրանց համախառն բերքը գրեթե հավասար է: Դրա պատճառն այն է, որ բրնձի մշակության գրեթե ամբողջ տարածքում միևնույն տարածությունից տարվա ընթացքում բրնձի երկու բերք են ստանում: Բրինձը շատ ջերմասեր և խոնավասեր մշակաբույս է: Նա սիրում է, որ «գլուխը արևի տակ լինի, իսկ ոտքերը ջրում»: Այդ պատճառով էլ ամենից շատ բրինձ աճեցնում են հասարակածային, մերձհասարակածային, արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում: Աշխարհի բրինձ արտադրող գլխավոր երկրներն են Չինաստանը, Հնդկաստանը, Ինդոնեզիան, Բանգլադեշը, Վիետնամը: Եգիպտացորենը «ծնվել» է Մեքսիկայում, իսկ աշխարհագրական մեծ հայտնագործություններից հետո տարածվել է նաև այլ շրջաններում: Եգիպտացորենի ցանքատարածությունները գրեթե համընկնում են ցորենի գոտու հետ: Եգիպտացորենի հատիկն ունի
պարենային նշանակություն, իսկ նրա ցողունն ու տերևներն օգտագործվում են որպես
անասնակեր: Եգիպտացորենի գլխավոր արտադրողները եղել և մնում են ԱՄՆ-ը, Չինաստանը
և Բրազիլիան:
Աշխարհում հացահատիկ գլխավորապես ներմուծում են նոր զարգացող երկրները:
Իրենց նշանակությամբ բուսաբուծության մեջ երկրորդը տեխնիկական մշակաբույսերն
են: Տեխիկական են համարվում այն մշակաբույսերը, որոնք հումք են ծառայում արտադրության
համար կամ օգտագործվում են տեխնիկական մշակումից հետո: Թելատու տեխնիկական
մշակաբույսերից մեծ դեր ունի բամբակենին: Բամբակենին պահանջում է մեծ քանակությամբ
արևի լույս և ջուր: Այն հիմնականում մշակում են արևադարձային և մերձարևադարձային
գոտիներում: Բամբակագործության հիմնական և խոշոր շրջանն Ասիան է, այնուհետև Ամերիկան և Աֆրիկան: Ամենաշատ բամբակ արտադրում են Չինաստանը, Հնդկաստանը, ԱՄՆ-ը: Վուշը բարեխառն գոտու սակավ ջերմասեր թելատու մշակաբույս է: Վուշից պատրաստում են գործվածքներ, անձեռոցիկներ, սրբիչներ: Նրա համաշխարհային արտադրության գրեթե 3/4-ը բաժին է ընկնում Ռուսաստանին, Բելառուսին, Բալթյան երկրներին: Ջուտը և սիսալը նույնպես թելատու մշակաբույսեր են: Դրանցից պատրաստում են նավերի ճոպաններ, պարկեր, գորգեր, կոպիտ գործվածք: Դրանք գլխավորապես մշակում են Հարավային Ասիայում (Հնդկաստան, Բանգլադեշ) և Արևելյան Աֆրիկայի երկրներում: Վերջին տասնամյակներում ջուտի և սիսալի ցանքատարածությունները կրճատվում են, քանի որ այդ մշակաբույսերից արտադրված թելերի փոխարեն օգտագործվում են քիմիական մանրաթել, իսկ այդ մշակաբույսերից ազատված տարածքներում մշակում են պարենային մշակաբույսեր:
Ձիթատու մշակաբույսերը մարդկանց սննդաբաժնում ունեցած նշանակությամբ
հացահատիկից հետո երկրորդն են: Մարդկանց կողմից օգտագործվող ճարպերի 2/3-ը բաժին
է ընկնում բուսական յուղերին:
Արևածաղկի հայրենիքը Հյուսիսային Ամերիկայի հարավային մասն է: Արևածաղկի բերքով
աշխարհի առաջատար երկրներն են Ուկրաինան, Ռուսաստանը, ԱՄՆ-ը, Չինաստանը:
Ձիթենին բազմամյա, ջերմասեր մշակաբույս է: Հիմնականում տարածված է միջերկրածովյան երկրներում (Իտալիա, Իսպանիա, Հունաստան):
Սոյան արժեքավոր և բազմանպատակ օգտագործվող պարենամթերք է և կերային մշակաբույս: Ջերմասեր այս մշակաբույսի հայրենիքը Արևելյան Ասիան է (Չինաստանը և Կորեան):
Մեր օրերում նրա գլխավոր արտադրողներն են ԱՄՆ-ը, Բրազիլիան, Չինաստանը:
Հարավարևելյան Ասիայում, հատկապեսԻնդոնեզիայում, Մալազիայում և Թաիլանդում մշակվող ծառատեսակ է կաուչուկատու հևեյան, որի կաթնահյութը կարևոր հումք է բարձրորակ բնական կաուչուկ ստանալու համար: Պալարային մշակաբույսերից ամենատարածվածը կարտոֆիլն է մարդու «երկրորդ հացը»,
որի հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է: Այն ևս բազմանշանակ օգտագործվող մշակաբույս է.
մարդկանց սննդում օգտագործվում է որպես պարեն, անասնապահության մեջորպես անասնակեր, սննդի արդյունաբերության մեջ որպես օսլայի ստացման հումք: Կարտոֆիլի
համախառն բերքով աչքի է ընկնում Չինաստանը:
Շաքարատու մշակաբույսերը շատ կարևոր դեր են խաղում մարդկանց սննդի մեջ: Գլխավոր շաքարատուները շաքարի ճակնդեղը և շաքարեղեգն են: Շաքարի ճակնդեղ աճեցնում են
բարեխառն գոտում, հատկապես Ուկրաինայում, Ռուսաստանում, Գերմանիայում, Ֆրանսիայում, ԱՄՆ-ում: Շաքարեղեգ աճեցնում են արևադարձային և մերձարևադարձային գոտիներում Ամերիկա աշխարհամասում, Հարավային և Հարավ-արևելյան Ասիայում, Ավստրալիայում: Առույգացնող մշակաբույսերից են սուրճը, թեյը և կակաոն: Դրանք բոլորն էլ մշակում են արևադարձային գոտում (թեյը նաև մերձարևադարձում): Սուրճի հայրենիքը Եթովպիան է:
Պարենային ապրանքների համաշխարհային առևտրում սուրճն իր արժեքով ցորենից հետո
գրավում է երկրորդ տեղը: Սուրճի գլխավոր արտադրողներն են Բրազիլիան, Կոլումբիան:
Թեյի հայրենիքը Չինաստանն է: Թեյի համաշխարհային բերքի մոտ 3/5-ը տալիս են
Ասիայի երկրները, հատկապեսՀնդկաստանը, Չինաստանը և Շրի Լանկան: Կակաոյի (շոկոլադի ծառի) հայրենիքը Ամերիկան է Մեքսիկական բարձրավանդակը: Սակայն ժամանակի ընթացքում այն լայն տարածում գտավ Աֆրիկայում, որտեղ առանձնանում են
Կոտ Դիվուարը, Գանան, Սենեգալը: Աֆրիկան տալիս է կակաոյի համաշխարհային բերքի 2/3-ը:
Համեմունքները (դարչին, մեխակ, վանիլ) մշակվում են գլխավորապես արևադարձային
գոտում:
Ձիթատու, շաքարատու, պալարատու և հատկապես առույգացնող մշակաբույսերի զգալի
մասը մտնում է համաշխարհային շուկա: Դրանց գլխավոր արտահանողները նոր զարգացող
երկրներն են, իսկ ներմուծողներըզարգացած երկրները: Բանջարաբուծությունն ու այգեգործությունը կարևոր դեր են խաղում բնակչության սննդի մեջ: Դրանք նաև հումք են հանդիսանում սննդի արդյունաբերության գինու-կոնյակի և
պահածոների արտադրության համար:
Բանջարաբուծությունը զարգացած է ամենուրեք, հատկապես բարեխառն և մերձարևադարձային գոտում: Այն բնակչությանը մատակարարում է թարմ բանջարեղեն: Դրանք
գլխավորապես մշակում են բնակչության խոշոր կուտակումների շրջանումքաղաքային խոշոր ագլոմերացիաների շրջակայքում, որովհետև բանջարեղենը հիմնականում շուտ փչացող է և փոխադրման հարմար չէ: Այգեգործությունը հատկապես զարգացած է մերձարևադարձային և արևադարձային գոտիներում: Շատ պտուղներ ունեն տարածման լայն աշխարհագրություն, օրինակ տանձը,
խնձորը, սալորը, բալը: Միջերկրական ծովի ավազանի երկրներում լայն տարածում է ստացել
խաղողագործությունը, որն առանձնապես զարգացած է Իտալիայում, Ֆրանսիայում,
Իսպանիայում:
Բանջարաբոստանային մշակաբույսերի արտադրությամբ աշխարհում առաջին տեղում է
Չինաստանը, խաղողիԻտալիան, նարնջի և կիտրոնի ԱՄՆ-ը, մադնարինի` Ճապոնիան:

Լրացուցիչ նյութեր՝ 1․ 2․

1. Որո՞նք են բուսաբուծության զարգացման նախադրյալները:

Արևը, ջուրը, հողը, մարդկանց աշխատանք, սերմերը, բարենպաստ պայմաններ:

1. Ի՞նչ կապ ունի բուսաբուծությունը տնտեսության մյուս ճյուղերի հետ:

Բոլոր ճյուղերը իրար հետ կապված են, օրինակ՝ ցորենից ստանում են ալյուր, ալյուրից սննդամթերք:

Բուսաբուծությունը արդյունաբերությանը տալիս է՝ հումք, իսկ անասնապահությանը՝ կեր։

1. Ուրվագծաին քարտեզի վրա նշել հետևյալ բույսեր մշակող առաջատար երկրները.
   Բրինձ, ցորեն, բամբակ, թեյ, սուրճ կակաո, խաղող, եգիպտացորեն

Բրինձ-Չինաստան, ցորեն-Ռուսաստան, թեյ-Չինաստան, սուրճ կակաո-Աֆրիկա, խաղող-Իտալիա, եգիպտացորեն-ԱՄՆ:

Բագրատունիների թագավորություն/885-1045թթ./

Գրավոր ներկայացրու Հայաստանի անկախության վերականգնման ընթացքի մասին:
Թվարկիր Բագրատունյաց Հայաստանի ստեղծման պատճառները
Պատմիր Բագրատունիների ծագումնաբանության մասին: Ներկայացրու դրոշը ,զինանշանը:
Համեմատել Աշոտ Առաջինի և Սմբատ Առաջինի ներքին , արտաքին քաղաքականությունը:
Աղբյուրը ՝Հայոց պատմություն ,7-րդ դասարանի դասագիրք, էջ 78-85, /պատմել/

Արքայացանկ

Աշոտ Ա 885-890
Սմբատ Ա 890-914
Աշոտ Բ Երկաթ 914-928
Աբաս 928-953
Աշոտ Գ Ողորմած953-977
Սմբատ Բ Տիեզերակալ 977-990
Գագիկ Ա 990-1020
Հովհաննես-Սմբատ 1020-1041
Գագիկ Բ 1042-1045
Առաջադրանք 2

Քաղաքական ինչ իրավիճակում Աշոտ Երկաթը գահ բարձրացավ:
Բնութագրել Աշոտ Երկաթին:
Պատմիր Աշոտ Երկաթի օրոք արաբների դեմ պայքարի ընթացքի, արդյունքների մասին:
Պատմիր Երազգավորս միջնադարյան քաղաքի մասին/քարտեզում գտիր՝որտեղ է գտնվում/;
Կարդալ Գևորգ Մարզպետունու մասին 10 նախադասությամբ ամփոփել
Աղբյուրը՝ Հայոց պատմություն , 7-րդ դասարան դասագիրք, էջ 85-87, Աշոտ Երկաթ

1.Կանաչ էվգլենայի տարածվածությունը,արտաքին և ներքին կառուցվածքը

2.Էվգլենայի բազմացումըԿանաչ էվգլենան ապրում նեխած լկաճեկներում,ջրափոսերում և այլն։Կանաչ էվգլենայի արտաքին տեսքը՝ծայրը բութ է, իսկ հետևինը սուր նաև էվգլենայի ցիտոպլազմայի արտաքին շերտը խիտ է։ԵՎ դա մարմնի շուրջը առաջացնում է թաղանթ։Այդ թաղանթի շնորհիվ երբ էվգլենան շարժվում է նրա մարմինը քիչ է փոխվում։Էվգլենան սնվում է լույսի պայմաններում և իր մարմինը կառուցելով օրգանական նյութերից, որոնք առաջանում են լույսի տակ(Ֆոտոսինթեզի միջոցով)

3.Հողաթափիկ ինֆուզորիայի տարածվածությունը արտաքին և ներքին կառուցվածքը4.Հողաթափիկ ինֆուզորիայի բազմացում(անսեռ և սեռական)Հողաթափիկ ինֆուզորիաները շատ տարածված են,և հանդիպում են ջրային միջավայրերում:Ինֆուզորիա ամբողջ մակերեսով թարթիչներեն, որոնց շնորհիվ նա շարժվում է։Նրանք 200-300 մկմ են և կարող են հասնել մինչև 0,33մմ։Հողաթափիկ ինֆուզորիաները բազմանում են անսեռ եղանակով, միևնույն ժամանակ նրանց մոտ տեղի է ունենում նաև սեռական գործընթաց։Սեռական գործընթացը, ինչպես և մյուս ինֆուզորիաների դեպքում, տեղի է ունենում կոնյուգացիայի ձևով։

Դիզինթերիան(արյունային լուծ) ինֆեկթիոն հիվանդություն է,որը առաջացնում է շիգելաները։Ընթանում է ինտոկսիկացիա և հաստ աղու դիստալ հատվածի աղտահարմամբ<<դիզինտերիա>> տերմինը ներմուծվել է հիպոկրատի ժամանակներից,որը բոլոր աղիքային հիվանդությունները բաժանել է երկու խմբի՝դիարեյա(բնութագրվում է լուծով) և դիզինտերիյա (բնութագրվում է որովայնում ցավերով)։Հին ժամանակներում դիզինտերիան կրում էր համաճարակային բնույթ։ Դիզինտերիայի պանդեմիաներ գրանցվել են 18 և 19-րդ դարերում։Ամենամեծ համաճարակները եղել են պատերազմական շրջաններում սովի ժամանակ։Վարաքի աղբյուր են հանդիսանում սուր և խրոնիկ դիզինտերիայով հիվանդները։Դիզինտերիայի հարուցիչները փոխանցվում են ֆեկալ-օրալ մեխանիզմով։Դիզինտերիայի բակտերիաների մահացման և կենսագործնուեությամբ։Առաջանում են թունավոր նյութեր՝տոկսիններ,որոնք ներծծվում հաստ աղիքի լորձաթաղանթով,թափանցում արյան մեջ և առաջացնում օրգանիզմի թունավորում։Հիվանդության գաղտնի շրջանը երկուսից երեք օր է։Սկսվում է դողով,որովայնի ստորին հատվածի ցավերով,հաճախակի հեղուկ կղանգով և փսխումներով։Կղանքում հայտնվում է լորձ իսկ երբեմն արյուն։Ջերմությունը հասնում է 38-39 աստիճան ցելսիուս,խանգարվում է ախորժակը և քունը։Հիվանդները անհապախ հոսպիտալացվում են ինֆեկտիոն վարաքիչ հիվանդանոցնեչում։Սկսում են ստանալ անտիբիոտիկներ։

ԿԱՆԽԱՐԳԵԼՈՒՆ

ԱՆՁՆԱԿԱՆ ԳԻԳԻԵՆԱՅԻ ՊԱՀՊԱՆՈՒՄ,ՍՍՆԴԱՄԹԵՐԿԻ ԽՈՀԱՐԱՐԱԿԱՆ ՃԻՇՏ ՄՇԱԿՈՒՄ,ԲԱՑԻԼԱԿԻՐ ՄԱՐԴԿԱՆՑ ԱՆՀԱՊԱԽ ՄԵԿՈՒՍԱՑՈՒՄ,ԲՆԱԿԱՎԱՅՐԵՐԻ ՋՐԱՄԱՏԱԿԱՐԱՐՄԱՄՓ և ԿՈՅՈՒՂՈՒ ՑԱՆՑԻ ՍԱՆԻՏԱՐԱԿԱՆ ՊԱՅՄԱՆՆԵՐԻ ԲԱՐԵԼԱՎՈՐՈՒՄ

Աղեխորշավորները հանդիսանում են պարզագույն բազմաբջիջ օրգանիզմներ, որոնք ապրում են ծովերում, օվկիանոսներում, քաղցրահամ ջրերում։ Աղեխորշավորները առանձնահատուկ են նրանով, որ ունեն իսկական մասնագիտացված և տարբերակված բջիջներ։

Բջիջները խիստ տարբեր են կառուցվածքով և գործառույթով։ Աղեխորշավորների մոտ առկա է մասնագիտացված բջիջների համախմբում՝ կյանքի կազմավորման հյուսվածքային մակարդակի նախատիպով։ Աղեխորշավորներն ունեն առաջնային հյուսվածքներ։ Նրանց մարմինն ունի պարկի ձև, որի խոռոչում իրականանում է մարսողությունը, որի համար էլ ստացել են իրենց անվանումը։ Աղեխորշավորների նման մարմինը կոչվում է աղիքային խոռոչ, որը բազմաբջիջ օրգանիզմների կազմավորման և զարգացման կարևոր դրսևորում է։ Այսինքն՝ աղեխորշավորները մաշկամկանային պարկի ներսում ունեն աղիքային խոռոչ, որը հաղորդակցվում է արտաքին միջավայրի հետ բերանային անցքի միջոցով։

Նրանց բերանային անցքի շուրջ շրջանաձև տեղակայված են երկար շոշափուկներ, որոնց և՛ շարժման, և՛ սննդառության դեր են կատարում։ Նրանց մարմինն ունի ճառագայթային համաչափություն, քանի որ հիմնականում պասիվ տեղաշարժվող և որոշակի տեղանքի հարմարված օրգանիզմներ են։ Աղեխորշավորներն ունեն 10 հազար տեսակ, որոնք հիմնականում հանդես են գալիս զանգերի, գնդերի և հովանոցների տեսքով։

Փորձը անհրաժեշտ է կատարել քարշիչ պահարանում։ “Հրաբխի” ժայթքումը մոտիկից տեսնելու համար բավական է ունենալ միայն մեկ նյութ՝ ամոնիումի երկքրոմատ՝ (NH4)2CrO7; որը շատ գեղեցիկ նարնջագույն բյուրեղական նյութ է։

Անհրաժեշտ պարագաներ՝ ամոնիումի երկքրոմատ, լուցկի, հախճապակե անոթ, տարրա։

Հախճապակե սալիկի վրա բլրակի ձևով լցրեցինք մոտ 4 գ ամոնիումի երկքրոմատ /կարելի էր նաև լցնել հախճապակե փոքր հալքանոթի մեջ/։ Մակերևույթին պատրաստեցինք <<խառնարան>>՝ փոքր փոսիկի ձևով։ Այդ բոլորը պատրաստելուց հետո <<խառնարանին>> մոտեցնեցինք վառվող լուցկին։ Արդյունքում “հրաբուխը” արթնացավ, և “խառնարանից” սկսեցին ժայթքել գեղեցիկ կարմիր կայծեր, որոնք սառչելով փոխակերպվեցին կանաչ գույնի “լավայի”, որը, մինչև ռեակցիայի ավարտը հոսելով, ամբողջովին ծածկեց հախճապակե տարրան։

Կանաչ գույնի “լավան” քրոմի III օքսիդն է՝ Cr2O3: Այս գեղեցիկ փորձի ընթացքը պայմանավորված էր հետևյալ քիմիական փոխարկումով։

(NH4)2Cr2O7=Cr2O3+N2+4H2O

1.Ո՞ր «հարկում» և որ «բնակարանում է ապրում» ածխածին տարրը:
Այն ապրում է 2-րդ <<հարկի>> 6-րդ <<բնակարանում>>։

2.Ո՞ր տարրն է «ապրում» 20-րդ «բնակարանում»։
20-րդ <<բնակարանում>> ապրում է Կալցիում տարրը:

3.Պարզաբանեք (օրինակներով ու մեկնաբանություններով) պարբերություն, խումբ, գլխավոր ու երկրորդական ենթախմբեր, կարգաթիվ հասկացությունները:
Պարբերությունները՝ դա տարրերի հորիզոնական շարքերն են, որոնք գրված են ըստ կարգաթվերի մեծացումով։Իսկ խմբերը՝ դա տարրերի ուղղագիծ շարքերն են։

4.Ո՞րն է հինգերորդ «ավելորդ» տարրը’ Be, Sr, Zn, Mg, Ca
Zn-ը՝ այն գտնվում է երկրորդական ենթախումբ խմբում։